آمفیبولیت Amphibolites

نوعی سنگ دگرگونی با آمفیبول فراوان، به رنگهای سبز روشن تا تیره و سیاه است كه معمولا در اثر دگرگونی ناحیه‌ گابرو ( هورنبلند + پلاژیو كلاز ) به وجود می‌آید. آمفیبولها سختی زیادی داشته و بدلیل مقاومت زیاد در مقابل عوامل جوی جهت تزئین بنا به كار می‌روند. از دگرگونی سنگ‌هایی با تركیب مختلف از جمله سنگ‌های حد واسط ، آهك‌ها و دولومیت‌های ناخالص ، مارن‌ها و حتی از آهك‌های خالصی كه تحت تاثیر متاسوماتیسم سیلیسی ؤ منیزیم و آهن قرار گرفته باشند بوجود می‌آید.

آمفیبولیت

مجموعه‌های چاپدونی ، بنه شور و تاشك در یزد ، اسفندقه، سیرجان، ده‌بید ( صفاشهر ) ، اراك، گلپایگان، سبزوار، بشاگرد، خوی، تربت‌حیدریه، نمونه‌های از مناطقی هستند كه در آن‌ها آمفیبولیت شناسایی شده است.

 اكلوژیت Eclogite

دركیمبرلیتها و بعضی از بازالتها، سنگهایی به صورت قطعات بیگانه دیده می‌شود كه عناصر اصلی سازنده آن پیروكسن و گارنت قرمز است. این سنگ خوش رنگ كه بلورهای درشتی دارد و در دگرگونی‌های شدید ناحیه‌ای به وجود می آیند . اكلوژیت یا پیروكنسیت خوانده می‌شود. اكلوژیتها با چگالی3/4 تا 3/5 گرم بر سانتی‌متر مكعب در فشار زیاد و اعماق پوسته یا گوشته فوقانی به وجود می‌آیند، و از نظر تركیب شیمیایی بسیار شبیه سنگهای آذرینی مانند بازالت و گابرو هستند . اكلوژیت‌ها تنها در شرایط بدون آب بوجود می‌‌آیند از اینرو كاملا بی آب هستند.

اکلوژیت

در زون دگرگونی سنندج - سیرجان ( نیریز - گل گهر ) ، جنوب بیرجند ( مختاران ) احتمال وجود اكلوژیت وجود دارد ولی بطور مستند كه بر پایه‌ی مطالعات كامل سنگ‌شناسی ، كانی شناسی و ژئو‌شیمائی باشد، گزارش نشده‌اند.

اپیدوتیت

نوعی سنگ دگرگونی است كه در اثر فشرده شدن بلورهای اپیدوت و كوارتز تشكیل می‌شود و بیشتر در اثر دگرگونی گابرو به وجود می‌آید.

اپیدوتیت

 گنیس Gneisses

نوعی سنگ دگرگونی فولیاسیون‌دار با نوارهای موازی است كه طول كانی‌های سازنده آن مانند كوارتز و فلدسپاتها بین چند میلیمتر تا چندین سانتیمتر متغیر است. گنیس در اثر تاثیر شدید دگرگونی بر روی برخی از سنگ‌های رسوبی مانند ماسه سنگ‌ها و كنلگومرا‌های فلدسپات‌دار و یا سنگ‌های آذرینی چون گرانیت‌ها و ریولیت‌ها حاصل میشوند. در مناطقی تحت تاثیر دگرگونی‌های ناحیه‌ای قرار گرفته‌اند به وجود می‌آید. این سنگ‌ها  پس از شیت فراوان‌ترین سنگ‌های دگرگونی سطح زمین به شمار می‌روند.

گنیس

به گنیس‌های دارای منشا رسوبی پاراگنیس و به گنیس‌های دارای منشاء آذرین ارتوگنیس می‌گویند.

در اكثر اوقات ، كانی‌های آهن و منیزیم‌دار ، به ویژه بیوتیت و هورنبلند كه از عمده‌ترین كانی‌های تیره رنگ گنیس به حسات می‌آیند به صورت نوارهای موازی دیده می‌شوند. در نوعی از گنیس كه به نام گنیس چشمی معروف است كوارتز و فلدسپات به صورت چشم‌ها یا عدسی‌های درشت‌تری در متن سنگ دیده می‌شوند.

بیوتیت

بر اساس تركیب كانی‌شناسی گنیسها مانند نوع كانی‌های كلریت ، میكا ، سیلكات‌های آلومینیوم و .... می‌توان تركیب شیمیایی و كانی‌شناسی سنگ مادر و شرایط فیزیكی مؤثر در طول دگرگونی  را شناسایی كرده و مورد بررسی قرار داد.

اكثر اوقات كانی‌های آهن و منیزیم‌دار ، بویژه بیوتیت و هورنبلند كه از كانی‌های اساسی تیره‌ رنگ گنیس به حساب می‌آیند به صورت نوار‌های موازی دیده می‌شوند.

گاهی از انواع مقاوم و زیبای گنیس به عنوان سنگ نما در ساختمان‌سازی استفاده می‌شود.

در بسیاری از نقاط ایران مانند طرقبه در شمال مشهد ، جنوب دامغان ، شمال شرق یزد و در مسیر كرمان انواع متفاوتی از گنیس‌ها مشاهده شده است.

گرانولیت Granulite

در فرانسه به آن لپتینیت می‌گویند.

در دگرگونیهای شدید نوع ناحیه‌ای و همبری، تحت تأثیر فشار و حرارت زیاد، سنگی فاقد شیستوزیته و كاملا بی‌آب به رنگ‌های گلی تا سبز به وجود می‌آید كه دانه‌های مساوی و نسبتاً درشتی داردو به نام گرانولیت معروف است.

منشاء این سنگها ممكن است رسوبات رسی و یا سنگهای آذرین اسیدی مانند گرانیتها باشد.

كانیهای اصلی سازنده گرانولیتها عبارتند از كوارتز، فلدسپات، پیروكسن و گاهی گارنت.

گرانولیت

گرانولیت در سنندج - همدان - اراك - گلپایگان - نیریز - و بروجرد گزارش شده‌اند.

مرمر Marble

نوعی سنگ دگرگونی فاقد تبلور است كه تحت تأثیر حرارت و فشار بر روی سنگهای رسوبی مانند آهك‌های خالص یا ناخالص ایجاد می‌شود.

در اثر این دگرگونی بلورهای ریزكانی‌ها‌یی چون كلسیت رشد می‌كنند، و هر چه شدت دگرگونی افزایش بیشتری یابد كانیهای درشت‌تری در سنگ به وجود خواهد آمد. رگه های موجود در سنگ مرمر مربوط به ناخالصی‌های سنگ آهك اولیه است. سنگ‌های مرمر معمولا تنها از یك نوع كانی مانند كلسیت با دولومیت تشكیل شده و دارای دانه‌های موزائیكی و درشتند . این سنگ‌ها معمولاً در دگرگونی مجاورتی تشكیل می‌ِشوند ولی در دگرگونی ناحیه‌ای نیز یافت گشته‌اند .

سنگ مرمر

در بسیاری از مناطق ایران مانند مغرب شهر ارومیه - ساغند یزد - حاشیه شرقی گرانیت شیركوه یزد - گرانیت جنوب لاهیجان حاشیه‌ی گرانودیوریت قصر فیروزه (مشرق تهران) آهكها به وفور دیده می‌شوند.

 میگماتیت

میگماتیت به معنای اختلاط و ناهمگنی است.

در برخی دگرگونی‌های شدید، سنگی مركب و ناهمگن به وجود می‌آید كه بخشهایی از آن به رنگ روشن بوده و ظاهراً شبیه گرانیت است و بخش دیگری از آن با رنگ تیره مانند گنیس‌های سرشار از كانی‌های آهن ، منیزیم و آلومینیوم به نظر می‌رسد. این سنگها كه گاه گسترش بسیار وسیعی دارند به نام میگماتیت خوانده می‌شوند.

میگماتیت‌ها را معمولا بر اساس شكل ظاهری آن‌ها نامگذاری می‌كنند (مانند فلبیتی = رگه‌ای ، نبولیتی = شبح و ابر مانند و غیره)

مجموعه‌ بند شورو ( در ساغند و اردكان یزد ) - مجموعه تاشك (در یزد -همدان - نیریز - اسفندقه- سیرجان -حاجی آباد و تكاب از جمله مناطقی هستند كه  میگماتیتها به وفور در آن دیده می‌شوند.

میگماتیت

 میكاشیست

در دگرگونی‌های ناحیه‌ای در اثر دگرگون شدن سنگهای رسی میكاشیستها به وجود می‌آیند. كوارتز و میكاكانی اصلی سازنده‌ی آنها هستند كه با چشم غیر مسلح نیز قابل تشخیصند. كانی میكا كه به وفور در این سنگها دیده می‌شود عمدتاً در امتداد سطح تورق قرار گرفته است. این امر موجب تورق آسان سنگ می‌شود. مسكویت(میكای سفید) مشخص كننده‌ی دگرگونی این سنگ‌ها، در درجه‌ی ضعیف تا متوسط است و با افزایش درجه دگرگونی بیوتیت(میكای سیاه) در این سنگها ظاهر می‌گردد. در تمامی میكاشیستها، كانی فلدسپات به صورت دانه‌های ریز وجود دارد. گاهی بر اثر تغییر و تبدیل میكاشیست‌ها پلیتی گرانیت به وجود می‌آید.

در بسیاری مواقع میكاشیست‌ها حاوی مقادیر زیادی گارنت هستند.

در بسیاری از مناطق ایران مانند كوه سنگی در مشهد، طرقبه، دامنه كوه بینالود، زاهدان، همدان و .... میكاشیستها به وفور دیده می‌شوند.

 میلونیت Mylonites

تحت تأثیر دگرگونی‌های كاتاكلاستیك یا دینامیكی، در اثر فشار شدید، سنگی دانه‌ریز كه معمولاً بافت لایه‌ای دارد به نام میلونیت تولید می‌گردد. در واقع در اثر خردشدن ذرات سنگ مادر تحت تأثیر فشار شدید ناشی از دگرگونی، بدون تغییر تركیب شیمیایی سنگ اولیه ، مقداری قطعات سنگی تولید می‌شود كه این قطعات توسط سیمانی از بلورهای دانه‌ریز مانند لكریت و سرسیت به یكدیگر متصل می‌گردند و سنگ میلونیت را به وجود می‌آورند.

در بررسی‌های میكروسكوپی انجام شده بر روی این سنگها اشكال و رگه‌های ناپیوسته‌ای شبیه به تاكی‌لیت كه نوعی شیشه‌ تیره رنگ آتشفشانی است دیده شده است . این اشكال در اثر ذوب بخشهای كوچكی از سنگ تحت تأثیر دگرگونی ایجاد می‌شوند و اشاره به حرارت شدید ناشی از اصطكاك در طی دگرگونی دینامیكی دارند.

میلونیت

بسیاری از میلونیت‌ها بافت ورقه‌ای دارند كه اندازه‌ی دانه‌ها ، رنگ و یا تركیب كانی شناسی هرورقه نسبت به ورقه‌ی مجاور متفاوت است. این حالت در نتیجه‌ی جریان یافتن سنگ در حالت جامد حاصل می‌شود.

گونی سنندج - سیرجان - اردكان یزد - حسن رباط موته اصفهان - جنوب لاهیجان - شیركوه یزد می‌توان سنگ میلونیت را مشاهده نمود.

 فیلیت (Phyllites )

در اثر افزایش درجه حرارت، تداوم شرایط دگرگونی و یا تحت تأثیر مولد سیال، سنگهای اسلیتی می‌توانند به نوع دیگری از سنگهای دگرگون شده به نام فیلیت تبدیل گردیدند.

فیلیت سنگی است با بلور‌های درشت‌تر و فولیاسیون مشخص‌تر از اسلیت(سنگ لوح) كه به رنگهای سبز، زرد، خاكستری،كبود و قرمز دیده می‌شود. رنگ و جلای این سنگ به تركیب كانی شناسی آن مربوط می‌گردد به عنوان مثال فیلیتهای دارای كانی مسكویت، رنگ روشن و جلای نقره‌ای داشته و نمونه‌های حاوی كلریت با رنگ سبز و جلای مخملی قابل تشخیصند.

نمونه‌های تالك‌دار مانند سنگ صابون جلای چرب دارند و انواع پرگرافیت دارای رنگ خاكستری و جلای فلزی بوده و دست را سیاه می‌كنند.

فیلیت

فیلیت‌ها معرف رخساره‌ی شیت سبز(دگرگونی ناحیه‌ای) بوده ولی گاهگاهی در دگرگونی مجاورتی(به ویژه اگر در فیلیت آندالوزیت و كرویریت دیده شود) نیز تشكیل می‌شوند كه گاهی به نام اسلیت لكه‌دار نیز خوانده می‌شوند.

سطح تورق این سنگ به علت فراوانی كانیهای میكایی، نسبتاً براق بوده و جلای ابریشمی دارد. كانیهای سازنده‌ی فیلیت سنگها عبارتند از میكا، كوارتز، كلریت و ....، معمولاً فیلیت‌ها را بر اساس كانیهای همراه نامگذاری می‌كنند مانند فیلیتهای گرافیتی، گرونا دار و غیره.

سنگ منشأ این دسته از سنگهای دگرگونی می‌تواند سنگهای رسی، توف، گدازه و ... باشد.

توف

مجموعه‌های دگرگونی واقع در شرق ماسوله، زون فلیش شرق ایران(نهبندان ـ خاش)، ساغند در یزد،نمونه‌هایی از مناطقی‌اند كه می‌توان سنگ فیلیت را مشاهده نمود.

 كوارتزیت Quartzites

نوعی سنگ دگرگونی بسیار متراكم با درصد كوارتز بسیار زیاد است كه بر اثر دگرگونی سنگهای رسوبی پركوارتز مانند ماسه  سنگها، كنگلومراهای كوارتزدار، چرت و ... به وجود می‌آید. فشردگی زیاد كانی‌های سازنده این سنگ و وجود سیمان سیلسی بسیار محكم در بین ذرات سازنده‌ی سنگ موجب می‌شود كه در هنگام شكستن دانه‌ها نیز بشكنند و لبه‌های تیزی درسنگ ایجاد شود به دلیل همین خاصیت در گذشته‌های دور قطعات تیز كوارتزیت به عنوان ابزاری برای دفاع و شكار مورد استفاده بشراولیه قرار می‌گرفته است.

علاوه بر كوارتز كانیهای دیگری چون میكا، فلدسپات‌، گارنت و ... نیز می‌توانند در این نوع سنگ وجود داشته باشند كه البته بستگی به مواد ناخالص موجود در سنگ مادر دارد. مثلاً اگر جنس سیمان سنگ رسوبی كه كوارتزیت از دگرگونی آن ایجاد شده است آهك باشد پس از دگرگونی، كانی‌های كلسیت و یا دولومیت در سنگ خواهند شد.

رنگ كوارتزیت به رنگ ماسه‌سنگ و یا سنگ مادر آن بستگی دارد و معمولا بین سفید تا خاكستری متغیر است. این سنگ در دگرگونی مجاورتی و یا ناحیه‌ای بوجود آمده و گاه نیز ممكن است حاصل متاسوماتیت باشد. ( كوارتزیت‌های ناشی از دگرگونی ناحیه‌ای دارای تورق می‌باشند) .

در مجموعه‌های ‌دگرگونی واقع در شرق ماسوله - ساغند یزد - شاندر من - اسالم - مجموعه‌ی چابدونی و به شور در یزد سنگ‌های كوارتریتی قابل رؤیت هستند.

 شیست Schiste

شیست‌ها سنگ‌های دگرگونی متورقی هستند كه كانی‌های آن با چشم غیرمسلح قابل تشخیصند و بنابراین درجه‌ی دگرگونی آنها ازاسیلیت‌ها و فیلیت‌ها بیشتر است. وجود شیستوزیته و یا لینه آسیون از مشخصات اساسی این سنگهاست. شیست‌ها از فراوان‌ترین سنگ‌های دگرگونی به شمار می‌روند و بر اساس فراوانی نوع كانی‌های برتر محتوی آن‌ها نامگذاری می‌شوند ( مانند میكا - شیست - كلرید شیست - گارنت شیست - تالك شیست و ..... )

شیست‌ها می‌توانند از دگرگونی انواع متفاوت سنگ‌ها و رسوبات از جمله رسوبات رسی ، سنگ‌های كربناته ، سنگ‌های نیمه باز یك - باز یك و اولترابازیك در محیط‌های آبدار و خشك بوجود آیند.

برخی از شیست‌ها در اثر فرایند متاسوماتیسم و تاثیر محلول‌های هیدروترمال بر روی سنگ‌های منیزیوم داری چون بازالت‌ها در حرارت‌های پایین شكل می‌گیرند.

شیست‌ها در دگرگونی‌های ناحیه‌ای ، تدفینی و هیدروترمال بوجود می‌آیند.

شیست

نوعی از شیست‌ به نام شیست آبی در اثر دگرگونی گریواكه‌ها ، بازالت‌های زیر دریایی و سنگ‌های سری افیولیتی كه همگی با گودال‌های اقیانوسی در ارتباط هستند بوجود می‌آید. در این نوع شیست حضور كانی‌های فشار بالا و چگال ، معرف شرایط و فشار زیاد و حرارت كم حاكم بر محیط تشكیل آنهاست.

 سرپانتینیت

در اثر دگرگونی سنگهای اولترامافیك در دماهای نسبتاً كم، سنگی به رنگهای سبز، زرد و قهوه‌ای با سختی سه به نام سرپانتیت به وجود می‌آید كه اساساً از سرپانتین ساخته شده است.

بسیاری از این سنگها حاوی كانیهای الیونی، هورنبلند، گارنت و ... هستند.

سنگهای سرپانتینت اغلب دارای لكه‌ها و خالهای رنگی هستند و به صورت توده‌های متراكم و یا متورق دیده می‌شوند.

این سنگها به صورت رگه‌ در مناطقی كه تحت تأثیر دگرگونی، بخصوص دگرگونی‌های مجاورتی قرار گرفته‌اند دیده می‌شود.

سرپانتینیت

برخی از انواع سرپانتینت كه درخشندگی و جلای زیادی دارد در جواهرسازی مورد استفاده قرار می‌گیرد. برخی از آنهابه عنوان سنگ تزئینی در ساختمان‌سازی بكار می‌روند.

 اسلیت Slate

در فرانسه آردواز و در فارس سنگ لوح نیز نام گرفته است.

اسلیتها سنگهای دگرگونی دانه‌ریزی هستند كه بلورهایشان با چشم غیر مسلح قابل تشخیص نمی‌باشد و بر اثر دگرگونی خفیف رسوبات بسیار دانه‌ریز و سنگهای رسوبی ایجاد شده و به راحتی به ورقه‌های نازكی تبدیل می‌‌گردند . این سهولت در تورق پذیری حاصل قرار گرفتن كانیها‌‌‌ی بسیار دانه‌ریز ورقه‌ای (میكا و كلریت) به موازات سطوح شیستوزیته است. گاه در برخی اسلیتها دو یا چند سطح شیستوزیته متقاطع دیده می‌شود كه معرف مراحل دگر شكلی مختلف سنگ است.

كانیهای اصلی سازنده سنگ لوح عبارتند از كوارتز، مسكوویت، كلریت و كلسیت، كه گاهی با كانی تیره رنگ گرافیت همراه است. علاوه بر آن تورمالین، اپیدوت و .... نیز در اسلیتها دیده می‌شود.

اسلیت

حضور مقداری از عناصر خاص می‌تواند سبب تغییر رنگ در اسلیتها گردد چنانچه اكسید آهن دو ظرفیتی به آن رنگ قرمز داده و اكسید آهن سه ظرفیتی آن را به رنگ سبز در می‌آورد. همچنین در اثر حضور مواد آلی، سنگ به رنگ تیره دیده می‌شود در طبیعت معمولاً اسلیتها به رنگهای قرمز، سبز، ارغوانی،قهوه‌ای، خاكستری و سیاه مشاهده می‌گردد.

در ایران، اسلیتها در نواحی نهبندان، جنوب بیرجند، خاش در حد شرقی مرز ایران و پاكستان، جنوب مشهد، طرقبه و كوههای طالش گزارش شده‌اند.